Voorbeelden van belangrijke thema’s
waar de gemeenteraad weinig of geen directe invloed op heeft
| Thema | Waarom weinig invloed? | Wie bepaalt dan wél? |
| Woningmarkt / betaalbare huizen | Gemeenten mogen niet zelf massaal woningen bouwen; grondprijzen, regels voor woningcorporaties en huurbeleid zijn landelijk bepaald. | Rijksoverheid, marktpartijen, woningcorporaties. |
| Onderwijsniveau / lerarentekorten | Gemeenten gaan niet over salarissen, curriculum of landelijke schoolbekostiging. | Ministerie van OCW, schoolbesturen. |
| Zorgstelsel en financiering (Wlz, Zvw) | Gemeenten voeren delen van de zorg uit, maar tarieven, indicaties en budgetkaders zijn landelijk vastgesteld. | Rijksoverheid, zorgverzekeraars, zorgkantoren. |
| Energieprijzen en grote klimaatdoelen | Gemeenten kunnen beleid maken, maar infrastructuur en grote investeringen worden nationaal geregeld. | Rijk, provincies, netbeheerders. |
| Economische conjunctuur / werkgelegenheid | Gemeenten kunnen bedrijven aantrekken, maar hebben geen invloed op nationale economie of globalisering. | Rijk, EU, bedrijfsleven. |
| Asielbeleid en migratieregels | Gemeenten moeten opvang uitvoeren, maar niet bepalen hoeveel en onder welke regels. | Rijksoverheid. |
| Openbaar vervoer in plattelandsgebieden | Gemeenten hebben beperkte zeggenschap; provincies verlenen OV-concessies. | Provincies en vervoersbedrijven. |
Wat kan de gemeenteraad wél rechtstreeks bepalen?
De gemeenteraad heeft drie hoofdtaken:
- Kaders stellen – bepalen van beleid.
- Geld verdelen – vaststellen van de begroting.
- Controleren – toezicht houden op het college van B&W.
Daarbinnen heeft de raad invloed op:
| Domein | Concrete bevoegdheden |
| Ruimtelijke ordening | Bestemmingsplannen, waar wel/geen gebouwd wordt, vergunningvoorwaarden. |
| Lokale belastingen | OZB, toeristenbelasting, tarieven voor leges en afval. |
| Sociaal domein | Invulling van Wmo-ondersteuning, jeugd(hulp), schuldhulpverlening. Niet óf ze die uitvoeren, maar hoe. |
| Wijk- en dorpsvoorzieningen | Bibliotheken, buurthuizen, sportvelden, speeltuinen, onderhoud van openbare ruimte. |
| Lokale verkeersmaatregelen | Fietspaden, parkeervergunningen, snelheidszones, straatinrichting. |
| Duurzaamheid lokaal niveau | Subsidies voor isolatie, lokale energiecoöperaties, groenbeleid. |
| Veiligheid / leefbaarheid | Toezichthouders, buurtpreventie, aanpak overlast, APV (Algemene Plaatselijke Verordening). |
(zie voor meer informatie betreffende deze thema’s hieronder)
Samenvattend
- Grote structurele problemen (woningmarkt, zorgfinanciering, onderwijsniveau, asielbeleid) worden vooral nationaal geregeld → gemeenteraad heeft weinig directe invloed.
- De gemeenteraad heeft vooral invloed op de inrichting van de leefomgeving, lokale voorzieningen en de uitvoering van zorg en ondersteuning → tastbaar op buurtniveau.
“Kaders stellen” betekent dat de gemeenteraad de grenzen en uitgangspunten bepaalt waarbinnen het college van B&W (burgemeester en wethouders) moet werken.
Met andere woorden: de raad zegt wát er moet gebeuren en waarom, het college beslist vervolgens hoe het precies wordt uitgevoerd.
Voorbeeld:
Stel dat de raad vindt dat er meer betaalbare woningen moeten komen.
- De raad bepaalt dan bijvoorbeeld:
- hoeveel woningen er bij moeten komen,
- welk percentage betaalbaar moet zijn,
- dat dit binnen vijf jaar moet gebeuren,
- en welk budget of welk ruimtelijk kader daarbij hoort.
- Het college zoekt vervolgens:
- geschikte locaties,
- onderhandelt met projectontwikkelaars,
- vraagt vergunningen aan,
- en voert het plan uit.
Dat onderscheid = kaders stellen (raad) vs. uitvoeren (college).
In officiële termen
De gemeenteraad stelt kaders door:
- Beleidsplannen vast te stellen (bijv. woonvisie, jeugdbeleid, verkeersplannen).
- De begroting goed te keuren (wel geld hiervoor, niet daarvoor).
- Regels vast te leggen (bijv. bestemmingsplannen of de APV: Algemene Plaatselijke Verordening).
Daarmee bepaalt de raad de richting en de grenzen.
Waarom is dat belangrijk?
Omdat:
- Het voorkomt dat het college “op eigen houtje” beleid gaat maken.
- De raad zo kan controleren of het college binnen de afgesproken kaders werkt.
Dus:
De raad bepaalt de koers en controleert.
Het college voert uit.
Ruimtelijke ordening
De gemeenteraad kan wél:
- De omgevingsvisie vaststellen (lange-termijn koers voor ruimte, wonen, economie, mobiliteit, groen).
- Het omgevingsplan vaststellen (opvolger van bestemmingsplannen): wat waar mag, bouwvolumes, functies, milieuzonering.
- Stedenbouwkundige randvoorwaarden en beeldkwaliteits-/welstandscriteria bepalen.
- Programma’s en gebiedsagenda’s aannemen (bijv. centrumgebied, stationszone, bedrijventerrein).
- Parkeernormen, groennormen, klimaatadaptatie-eisen en duurzaamheidskaders opnemen.
- Grondbeleid bepalen: actief (grond kopen/verkopen) of faciliterend; voorkeursrecht inzetten; kaders voor onteigening en kostenverhaal/exploitatieplannen.
- Prestatieafspraken met corporaties over locaties en woningtypen bekrachtigen.
- Kaders stellen voor VTH (vergunningverlening, toezicht, handhaving) en prioriteiten voor handhaving.
- Erfgoedbeleid en aanwijzing van gemeentelijke monumenten/beschermde gezichten vaststellen.
- Voor grote projecten publieke participatie eisen en de manier van participeren vastleggen.
De gemeenteraad kan niet of weinig:
- Rijks- en provinciale instructieregels negeren (bijv. NOVI, provinciale verordeningen, beschermde natuur/stikstof, waterveiligheid, geluid/luchtkwaliteit).
- Netcapaciteit (elektra/warmte) of hoofdinfra (rijkswegen, spoor) zelf realiseren of aansturen.
- De landelijke vergunningstermijnen of beroepsprocedures (Raad van State) overslaan of inkorten.
- Marktrisico’s wegnemen: bouwkosten, rente, ontwikkelaarskeuzes en corporatie-investeringsruimte.
- Huur- en hypotheekregels of fiscale prikkels veranderen (landelijk).
- Garanderen dat plannen daadwerkelijk worden gebouwd (afhankelijk van markt, grondeigendom en financiering).
Woningbeleid:
De gemeenteraad kan wél:
- Bepalen waar gebouwd mag worden (via bestemmings-/omgevingsplan).
- Aantal en type woningen sturen (bijv. starterswoningen, sociale huur).
- Percentage betaalbare woningen vastleggen bij nieuwbouwprojecten.
- Prestatieafspraken maken met woningcorporaties over toewijzing en doelgroepen.
- Eisen stellen aan duurzaamheid, parkeren en inrichting van de woonomgeving.
De gemeenteraad kan niet of weinig:
- Zelf woningen bouwen (dat doen ontwikkelaars en corporaties).
- Huurprijzen en inkomensgrenzen bepalen (landelijk geregeld).
- Zorgen dat corporaties voldoende geld of personeel hebben om te bouwen.
- De landelijke woningvoorraad, belastingregels of subsidies beïnvloeden.
- Garanderen dat plannen snel worden uitgevoerd (markt en procedures bepalen veel).
Onderwijs
De gemeenteraad kan wél:
- Zorgen voor huisvesting van scholen (bouwen, verbouwen, onderhoud).
- Lokale onderwijsagenda’s opstellen met schoolbesturen (bijv. kansengelijkheid, voorschoolse educatie).
- Ondersteuning organiseren voor vroege taalontwikkeling en voor- en vroegschoolse educatie (VVE).
- Projecten stimuleren zoals leerplichtaanpak, brede scholen, buurtsport en cultuurprogramma’s.
- Samenwerking stimuleren tussen scholen, zorg en jeugdhulp.
De gemeenteraad kan niet of weinig:
- Salarissen van leraren of personeel bepalen.
- De landelijke bekostiging van scholen aanpassen.
- Het curriculum (wat kinderen moeten leren) veranderen.
- Lerarentekorten structureel oplossen (ligt aan landelijke arbeidsmarkt).
- Toetsing en examenregelingen beïnvloeden (landelijk vastgelegd).
Zorg (Wmo en Jeugd)
De gemeenteraad kan wél:
- Afspraken maken over welke ondersteuning beschikbaar is (bijv. huishoudelijke hulp, dagbesteding).
- Toegang en indicatieprocessen vormgeven (hoe snel en hoe laagdrempelig).
- Samenwerking organiseren tussen wijkteams, jeugdteams, huisartsen, scholen.
- Lokale programma’s voor armoedebestrijding en schuldenhulp vaststellen.
- Prioriteit geven aan preventie (bijv. mantelzorgondersteuning, buurtinitiatieven).
De gemeenteraad kan niet of weinig:
- Invloed uitoefenen op zorgverzekeringsstelsel en ziekenhuizen (landelijk en regionaal geregeld).
- Contracttarieven van landelijke zorginstellingen volledig sturen.
- Zorgen dat er genoeg jeugdhulpverleners, therapeuten of psychiaters zijn (landelijke arbeidsmarkt).
- De totale zorgbudgetten bepalen (de rijksoverheid stelt kaders en verdeelmodellen vast).
Voorzieningen op het platteland / in kleine kernen
De gemeenteraad kan wél:
- Locaties en subsidies regelen voor dorpshuizen, bibliotheken, sportvelden en ontmoetingsplekken.
- Eigen vervoer- of buurtbusinitiatieven ondersteunen.
- Dorps- en wijkraden betrekken bij lokale plannen (burgerparticipatie).
- Zorgen voor goede onderhoudsniveaus van wegen, verlichting en openbare ruimte.
- Voorzieningen combineren (bijv. school + dorpshuis + zorgpunt in één gebouw).
De gemeenteraad kan niet of weinig:
- Openbaar vervoer zelf organiseren (dit is een provinciale bevoegdheid).
- Supermarkten, huisartsenpraktijken of banken dwingen open te blijven (private markt).
- Structurele bevolkingskrimp of vergrijzing tegenhouden.
- Postnetwerken of telecomdekking zelfstandig bepalen (landelijke regelgeving en markt).
Lokale belastingen
De gemeenteraad kan wél:
- De hoogte van de OZB (onroerendezaakbelasting) vaststellen.
- Beslissen over toeristenbelasting, hondenbelasting, leges en afvalstoffenheffing.
- Kiezen voor tariefdifferentiatie (bijv. lagere lasten voor bepaalde groepen).
- Bepalen waar het geld aan wordt uitgegeven via de begroting.
- Beleidskaders vaststellen voor kwijtschelding voor minima.
De gemeenteraad kan niet of weinig:
- Bepalen hoeveel geld de gemeente totaal krijgt uit het Gemeentefonds (dat is landelijk).
- Nationale belastingregels wijzigen.
- Belastingvrijstellingen aanpassen buiten de wettelijke ruimte.
- Grote financiële tekorten oplossen zonder ingrijpende keuzes (bezuinigen / belastingen verhogen).
Lokale verkeer en mobiliteit
De gemeenteraad kan wél:
- Snelheidszones instellen (bijv. 30 km-zones).
- Beslissen over fietspaden, parkeerbeleid, verkeersremmers, eenrichtingsstraten.
- Vergunningenbeleid voor parkeren en laadpalen vaststellen.
- Investeren in veilige schoolroutes en verkeerseducatie.
- Prioriteiten bepalen voor onderhoud van wegen en stoepen.
De gemeenteraad kan niet of weinig:
- De dienstregeling van bus/trein/tram bepalen (provincie of vervoersregio bepaalt).
- Nationale verkeers- en voertuigeisen aanpassen (bijv. snelwegbeleid, rijbewijsvragen).
- Grote infrastructuurprojecten zelfstandig financieren.
- Regionale doorstroomroutes volledig sturen (provincie speelt daar een rol).
Duurzaamheid en energie
De gemeenteraad kan wél:
- Subsidies of leningen regelen voor isolatie, zonnepanelen en warmtepompen.
- Energiecoöperaties en lokale opwekprojecten ondersteunen.
- Bomen, parken en groenplannen vaststellen.
- Ruimte aanwijzen voor windmolens en zonnevelden (binnen regionale afspraken).
- Afvalscheidingsbeleid en milieuzones invoeren.
De gemeenteraad kan niet of weinig:
- De energieprijzen bepalen.
- Nationale klimaatdoelstellingen heronderhandelen.
- Bouwen aan of grote invloed uitoefenen op het elektriciteitsnet (netbeheerders doen dit).
- Grootschalige subsidiesystemen aanpassen (SDE++, ISDE etc. zijn landelijk).
Veiligheid en leefbaarheid
De gemeenteraad kan wél:
- Regels vaststellen in de APV (bijv. over openingstijden horeca, overlast, evenementen).
- Handhaving in de openbare ruimte prioriteren (boa’s, toezicht).
- Buurtpreventie en jongerenwerk financieren.
- Inzet op wijkgerichte aanpak bij overlast of verloedering.
- Samenwerking stimuleren tussen gemeente, scholen, woningcorporaties en politie.
De gemeenteraad kan niet of weinig:
- Bepalen hoeveel politiecapaciteit er is (dat is Nationaal + Veiligheidsregio).
- Straffen uitdelen of strafrechtbeleid veranderen (landelijk).
- Grote georganiseerde criminaliteit zelfstandig aanpakken (politie/OM bevoegdheid).
- De rol van de burgemeester als hoofd openbare orde veranderen (bij wet vastgelegd).